नेपाली अभिनेत्री मनिषा कोइराला आइतबार ५६ वर्षमा प्रवेश गरेकी छन्। उनले आफ्नो जन्मदिन काठमाण्डौंमा आफन्त र परिवारजनबीच भव्यरुपमा मनाएको उनीद्वारा पोस्टिएका तस्बिरबाट झल्किन्छ । मनिषाको जन्मदिनको पार्टीमा नेपाली सिने जगतका सेलेब्रिटीलाई भने देख्न पाइएन ।
१६ अगस्ट १९७० मा जन्मिएकी मनिषाले नेपाली कला क्षेत्र हुँदै भारतीय फिल्म उद्योगमा आफ्नो विशिष्ट पहिचान बनाउन सफल भएकी छन्। तीन दशकभन्दा लामो फिल्म यात्रामा उनले व्यावसायिकदेखि गम्भीर र चुनौतीपूर्ण भूमिकासम्म निर्वाह गरेकी छन्।
विपी कोइरालाका नातीनी र प्रकाश कोइरालाकी छोरी मनिषाले बलिवुडको प्रतिष्ठित फिल्मफेयर अवार्ड प्राप्त गरेकी छिन् ।
मनिषाको अभिनय यात्राभन्दा अगाडि मोडलिङसँग जोडिएको एउटा रोचक अध्याय छ। प्रारम्भिक समयमा उनले मोडलिङ गरेकी थिइन्, जस क्रममा ऊनसम्बन्धी एउटा विज्ञापनमा पनि काम गरेको उल्लेख पाइन्छ। नेपाली सार्वजनिक चर्चामा यसलाई मेगा उलको विज्ञापनका रूपमा सम्झिने गरिन्छ। सोही कारण उनलाई मेगा गर्ल पनि भनिन्छ । यही मोडलिङ अनुभवले उनलाई क्यामेरासँग नजिक बनाउँदै फिल्मतर्फको यात्राका लागि आधार तयार गर्यो।
मनिषाको अभिनयको औपचारिक सुरुआत भने सन् १९८९ को नेपाली फिल्म ‘फेरि भेटौँला’ बाट भएको हो। फुर्पा छिरिङ गुरुङ निर्देशित यो फिल्ममा उनी नयाँ कलाकारका रूपमा देखिएकी थिइन्।
तर उनको महत्वाकांक्षा नेपाली फिल्ममा मात्र सीमित रहेन। केही समयपछि उनी भारतीय फिल्म उद्योगतर्फ लागिन् र सन् १९९१ मा सुभाष घई निर्देशित ‘सौदागर’ बाट हिन्दी सिनेमामा प्रवेश गरिन्। ‘सौदागर’ व्यावसायिक रूपमा सफल भएपछि मनिषाको बलिउड यात्रा तीव्र गतिमा अघि बढ्यो।
‘सौदागर’पछि आएका केही फिल्मले अपेक्षित सफलता पाउन सकेनन्। तर मनिषाले आफ्नो अभिनय क्षमतामा सम्झौता गरिनन्। सन् १९९४ को ‘१९४२स् अ लभ स्टोरी’ ले उनलाई गम्भीर अभिनेत्रीका रूपमा स्थापित गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्यो। उनको अभिनयले समीक्षकबाट प्रशंसा पायो र फिल्मफेयर उत्कृष्ट अभिनेत्रीको मनोनयनसमेत प्राप्त भयो।
त्यसपछि सन् १९९५ को मणिरत्नम निर्देशित तमिल फिल्म ‘बम्बे’ उनको करियरको अर्को महत्वपूर्ण मोड बन्यो। धार्मिक तनावको पृष्ठभूमिमा बनेको यस फिल्ममा उनको अभिनयले व्यापक प्रशंसा पायो र फिल्मफेयर क्रिटिक्स अवार्डसमेत जितिन्।
१९९० को दशक: मनिषाको स्वर्णिम समय
१९९० को दशकमा मनिषा हिन्दी सिनेमाकी प्रमुख अभिनेत्रीमध्ये एक बनिन्। ‘अकेले हम अकेले तुम’, ‘अग्नि साक्षी’, ‘इन्डियन’, ‘गुप्त’, ‘खामोशी स् द म्युजिकल’, ‘दिल से।।’ लगायतका फिल्ममा उनले फरक–फरक चरित्र प्रस्तुत गरिन्।
विशेषगरी ‘खामोशी स् द म्युजिकल’ र ‘दिल से।।’ जस्ता फिल्मले उनको अभिनयको विविधता देखाए। उनी केवल व्यावसायिक फिल्मकी नायिका नभई चुनौतीपूर्ण चरित्र निर्वाह गर्न सक्ने अभिनेत्रीका रूपमा स्थापित भइन्।
सन् १९९९ को ‘मन्न’, ‘कच्चे धागे’ र दक्षिण भारतीय फिल्म ‘मुदलवन’ लगायतका कामले पनि उनको बहुआयामिक अभिनय यात्रालाई अघि बढायो।
सन् २००० को दशकमा मनिषाले व्यावसायिक फिल्मसँगै सामाजिक तथा गम्भीर विषयका फिल्ममा पनि काम गरिन्। ‘लज्जा’, ‘कम्पनी’, ‘एक छोटीसी लभ स्टोरी’ र ‘एस्केप फ्रम तालिबान’ उनका उल्लेखनीय फिल्म हुन्।
‘कम्पनी’ र ‘एस्केप फ्रम तालिबान’ जस्ता फिल्मले उनको अभिनयलाई फरक कोणबाट प्रस्तुत गरे। यही समयमा उनी परम्परागत ‘हिरोइन’को छविभन्दा पर गएर चरित्रप्रधान भूमिकामा देखिन थालिन्।
करियरको एक चरणमा मनिषाका धेरै फिल्मले व्यावसायिक रूपमा अपेक्षित सफलता पाएनन्। त्यसपछि उनले स्वतन्त्र तथा फरक शैलीका सिनेमामा पनि काम गरिन्। ‘तुलसी’, ‘आई एम’, ‘इलेक्ट्रा’ र ‘मप्पिल्लाई’ जस्ता फिल्ममा उनको काम उल्लेखनीय रह्यो।
सन् २०१२ पछि अभिनयमा केही समयको अन्तराल आएको थियो। त्यसपछि उनले ‘चेहरे’ हुँदै पर्दामा पुनरागमन गरिन् र सन् २०१७ को ‘डियर माया’ मा प्रमुख भूमिकामा देखिइन्।
पछिल्लो चरणमा मनिषाले आफ्नो उमेर र अनुभवअनुसार चरित्रप्रधान भूमिकालाई निरन्तरता दिइन्। ‘सञ्जु’, ‘प्रस्थनम्’, ‘९९ सङ्ग्स’, ‘शहजादा’ र ‘हिरामन्डी स् द डायमन्ड बजार’ जस्ता परियोजनामा उनी देखिएकी छन्।
विशेषगरी ‘सञ्जु’ र ‘हिरामन्डी’ले उनलाई नयाँ पुस्ताका दर्शकमाझ पनि पुनः चर्चामा ल्याए। यसले मनिषाको अभिनय यात्रा केवल एउटा निश्चित दशकमा सीमित नभएको प्रमाणित गरेको छ।
नेपाली मूलकी अभिनेत्रीका रूपमा मनिषाले भारतीय सिनेमामा हासिल गरेको सफलता नेपाली कलाकारका लागि पनि महत्वपूर्ण उपलब्धि हो। उनले हिन्दीबाहेक तमिल, तेलुगु, मलयालम, नेपाली र अंग्रेजी भाषाका परियोजनामा समेत काम गरेकी छन्। उनको अभिनय यात्रामा व्यावसायिक सफलता र समीक्षकीय प्रशंसा दुवै देखिन्छ।
एक समय लागुऔषध, अत्यधिक मदिरा सेवन र पछि झेल्नुपरेको क्यान्सरको कहर अनि असफल विवाह जो उनको जीवनमा बिर्सनलायक पलहरु हुन् ।
सरकार नेपालले उनलाई सन् २००१ मा गोर्खा दक्षिण बाहुबाट सम्मान गरेको थियो। उनको फिल्मी उपलब्धिसँगै सामाजिक क्षेत्रमा सक्रियता पनि उनको सार्वजनिक परिचयको अर्को पाटो बनेको छ।
५६ वर्षमा आइपुग्दा मनिषा कोइरालाको यात्रा एउटा अभिनेत्रीको सफलताको कथा मात्र होइन, निरन्तर परिवर्तन हुँदै गएको कलाकारको कथा पनि हो।
