सामान्य बोलचालमा हार्ट एट्याक र कार्डियाक एरेस्टलाई एउटै रोग ठान्ने चलन छ। तर चिकित्सकीय रूपमा यी दुई बिल्कुल फरक अवस्था हुन्, यद्यपि दुवै जीवनघातक हुन सक्छन्।
हार्ट एट्याक भनेको हृदयमा रगत पुर्याउने नली (कोरोनरी आर्टरी) बन्द हुनु हो। रगतको प्रवाह रोकिँदा हृदयको मांसपेशीले अक्सिजन पाउँदैन र क्षति हुन्छ। यस्तो अवस्थामा बिरामीलाई छातीको बीच भागमा भारीपन वा पोल्ने दुखाइ, बाँया हात, घाँटी वा चिउँडोतिर सर्ने पीडा, सास फेर्न गाह्रो, पसिना र वाकवाकी देखिन सक्छ। तर प्रायः बिरामी होसमा नै हुन्छ र हृदय धड्किरहेको हुन्छ।
कार्डियाक एरेस्ट भनेको हृदयको विद्युतीय प्रणाली अचानक बिग्रिएर हृदय नै धड्किन बन्द हुनु हो। यस अवस्थामा रगत शरीरमा जान छाड्छ, बिरामी तत्काल बेहोस हुन्छ, नाडी र सास रोकिन्छ। केही मिनेटभित्र उपचार नभए मृत्युको जोखिम अत्यन्त उच्च हुन्छ। यो शुद्ध आपतकालीन अवस्था हो।
दुवैबीच मुख्य फरक पहिचानमा देखिन्छ। छाती दुखाइ भए पनि व्यक्ति होसमा छ भने हार्ट एट्याकको सम्भावना बढी हुन्छ। तर व्यक्ति अचानक ढल्यो, प्रतिक्रिया छैन, नाडी र सास छैन भने त्यो कार्डियाक एरेस्ट हो र तुरुन्त CPR तथा डिफिब्रिलेसन आवश्यक पर्छ।
ध्यान दिनुपर्ने कुरा के हो भने हार्ट एट्याकबाट नै कार्डियाक एरेस्ट हुन सक्छ, तर सबै कार्डियाक एरेस्ट हार्ट एट्याकका कारण हुँदैनन्। त्यसैले सही पहिचान र छिटो उपचारले जीवन बचाउन सक्छ।
छोटकरीमा:
हार्ट एट्याक – ‘रगतको नली बन्द’
कार्डियाक एरेस्ट – ‘हृदयको धड्कन बन्द’
हार्ट एट्याक र कार्डियाक एरेस्टबाट बच्ने उपाय
हार्ट एट्याक र कार्डियाक एरेस्ट अचानक देखिए पनि यी प्रायः दीर्घकालीन जीवनशैली, असन्तुलित आहार र उपचारको बेवास्ताबाट जन्मिन्छन्। समयमै सचेत भए दुवैको जोखिम उल्लेखनीय रूपमा घटाउन सकिन्छ।
सबैभन्दा पहिले रक्तनली स्वस्थ राख्नु आवश्यक छ। चिल्लो, धेरै नुनिलो र प्रशोधित खानाको सट्टा सागसब्जी, फलफूल, होल–ग्रेन, दाल र स्वस्थ बोसो (जस्तै: बदाम, तोरीको तेल सीमित मात्रामा) अपनाउनुपर्छ। धूम्रपान पूर्ण रूपमा त्याग्नु र मदिरा सीमित गर्नु हृदय सुरक्षाको आधार हो। दैनिक ३०–४५ मिनेट छिटो हिँडाइ, हल्का दौड, योग वा साइकलिङले रक्तचाप, तौल र कोलेस्ट्रोल नियन्त्रणमा राख्छ।
जोखिमकारक रोगको नियन्त्रण अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो। उच्च रक्तचाप, मधुमेह, उच्च कोलेस्ट्रोल र मोटोपनालाई ‘सामान्य’ ठानेर हेल्चेक्र्याइं गर्नु हुँदैन। नियमित स्वास्थ्य परीक्षण, डाक्टरले दिएको औषधि निरन्तर सेवन र जीवनशैली सुधारले हार्ट एट्याकको सम्भावना घटाउँछ। पर्याप्त निद्रा, तनाव व्यवस्थापन (ध्यान, सास–प्रश्वास अभ्यास) र अत्यधिक क्याफिन/इनर्जी ड्रिंकबाट टाढा रहनु पनि आवश्यक छ।
कार्डियाक एरेस्टको जोखिम घटाउन हृदयको विद्युतीय लय बिगार्ने कारकहरूबाट सावधान रहनुपर्छ । ड्रग्सको दुरुपयोग, अन्धाधुन्ध औषधि, इलेक्ट्रोलाइट असन्तुलन (पानी–नुनको कमी) र पहिलेदेखि हृदयसम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिले नियमित फलो उप उपचार गर्नुपर्दछ । कार्यस्थल, विद्यालय वा सार्वजनिक स्थानमा AED डिफिब्रिलेटरको उपलब्धता र आम व्यक्तिलाई CPR तालिम दिनु प्रभावकारी रोकथाम हो।
अन्ततः चेतावनी संकेतलाई बेवास्ता नगर्नु नै जीवनरक्षक हुन्छ। छाती दुखाइ, असामान्य सास फेर्न गाह्रो, अत्यधिक पसिना, अचानक बेहोस । यस्ता लक्षण देखिँदा ढिलाइ नगरी स्वास्थ्य संस्थामा पुग्नु वा आपतकालीन सेवा बोलाउनु नै सही उपाय हो।
मुटु सुरक्षाको मूलमन्त्र:
स्वस्थ आहार – नियमित व्यायाम – जोखिमकारक रोगको नियन्त्रण – धूम्रपान त्याग – तनाव व्यवस्थापन – समयमै उपचार – मुटु सुरक्षाको मूलमन्त्र
स्रोतः एमएनएस
