जीवन सुवेदी,टोकियो । नेपालको राजनीति बुझ्न आज “दल”, “नेता” वा “चुनाव” मात्र हेरेर पुग्दैन । यसलाई बुझ्न नागरिकको मनोविज्ञान, समाजको भरोसाको संरचना, र राज्यप्रति जनताको अनुभूति पनि हेर्नुपर्छ । किनभने आजको नेपालमा समस्या केवल नेतृत्वको कमजोर क्षमता होइन समस्या समाजमा भरोसा खस्किँदै जानु हो। जब समाजले भरोसा गुमाउँछ, तब देशले केवल सरकार होइन, दिशा पनि गुमाउँछ।
आज हामी एउटा यस्तो मोडमा छौँ जहाँ बहस “देश बनाउने भिजन” मा कम र “कसले कसलाई हरायो” भन्ने प्रतिस्पर्धामा बढी केन्द्रित देखिन्छ । राजनीतिक प्रतिस्पर्धा विचारको होइन, इगोको बनिरहेको छ। अनि नागरिकले लोकतन्त्रलाई अधिकारको उत्सव होइन, थकानको चक्र जस्तो महसुस गर्न थालेका छन्।
१) भरोसा विहिन समाज कसरी बन्छ?
भरोसा समाजको अदृश्य मेरुदण्ड हो । मानिसले न्याय पाउँछु भन्ने भरोसा, राज्यले सुन्छ भन्ने भरोसा, चुनावले केही बदल्छ भन्ने भरोसा—यी सबै मिलेर देशको स्थायित्व बनाउँछन्।
तर आज नेपालमा “भरोसा” तीन तहमा कमजोर देखिन्छः
(क) नागरिक–राज्य भरोसा टुट्दै
नागरिकले कर तिरे पनि सेवा नपाएको अनुभव गर्छ। काम गर्न घुस चाहिने, लाइन बस्दा पनि चिनजान खोज्नुपर्ने, अस्पतालमा पैसा नभए उपचार नहुने—यी अनुभवले नागरिकलाई राज्यसँग जोड्ने सम्बन्ध कमजोर बनाउँछ।
(ख) नागरिक–नागरिक भरोसा घट्दै
समाजमा सहकार्यभन्दा शंका बढ्छ।
“उसले उक्लियो भने मलाई तल पार्छ” भन्ने मनोवृत्ति व्यापक हुँदा एकअर्काको सफलतालाई प्रेरणा होइन, खतरा ठानिन्छ । यसले सामूहिक विकासको संस्कृति बिगार्छ ।
(ग) नेता र जनता बीचको सम्बन्ध ‘सम्झौता’ मात्र बन्दै
चुनाव आउँदा नेता गाउँ पस्छन्, चुनाव सकिएपछि जनता “काम नलाग्ने मतदाता” जस्तै हुन्छन्।
जनता पनि नेताबाट “देश बनाउने” होइन, “आफ्नो काम बनाउने” अपेक्षा राख्न थाल्छन्। यसरी लोकतन्त्र दुवै पक्षको स्वार्थको बजार बन्छ ।
२) नेता हुन किन गाह्रो छ? अनि किन हामी ‘नेता’ नै कमजोर छान्छौँ?
“एउटा परिवारको चित्त बुझाउन नसक्ने मान्छेले कसरी जनताको चित्त बुझाउँछ?”
नेतृत्व वास्तवमै सजिलो होइन। एउटा नेता हुनः हजारौँ असन्तुष्टलाई सुन्नु पर्छ निर्णय गर्दा कसैलाई खुसी, कसैलाई दुःखी बनाउनैपर्छ
आलोचना सहनु पर्छ नतिजा दिनु पर्छ र सबैभन्दा कठिन—आफ्नै पार्टीभित्रका स्वार्थहरू नियन्त्रण गर्नु पर्छ ।
तर नेपालको समस्या “नेता हुन गाह्रो” मात्र होइन । समस्या के हो भने राजनीति नेतृत्वको सेवा होइन, अवसरको सिँढी बनिरहेको छ । त्यसैले धेरैजसो नेता राष्ट्रको जिम्मेवारीभन्दा सत्ता टिकाउने रणनीतिमा केन्द्रित हुन्छन् ।
अनि हामी नागरिक पनि कहिलेकाहीँ “योग्य” भन्दा “हाम्रो” खोज्छौँ जात, क्षेत्र, नाता, पहुँच, समूह—यिनले भोटलाई विचारभन्दा पहिचानमा बाँधिदिन्छ । यसरी नेता कमजोर मात्र हुँदैनन् कमजोर बनाइन्छन् ।
३) वर्तमान चुनावः प्रतिस्पर्धा विचारको कि बदला–भावको ?
नेपालको चुनावको दृश्य हेर्दा यस्तो लाग्छः भिजनभन्दा प्रचार ठूलो, नीति भन्दा नारा शक्तिशाली अनि बहस भन्दा व्यक्तिगत हमला लोकप्रिय
र जनताको मुद्दा भन्दा दलको अस्तित्व मुख्य । राजनीति “देशको योजना” होइन, “कसले कसलाई हराउने” मा सीमित हुँदा चुनाव जनताको भविष्य होइन, नेताको प्रतिष्ठाको युद्ध बनेको छ ।
त्यसैले आज चुनावमा “म जितेपछि के गर्छु?” भन्दा “उसलाई हराउँछु” भन्ने भाषा धेरै सुनिन्छ ।
यो लोकतन्त्रको लागि खतरनाक संकेत हो, किनकि लोकतन्त्रको शक्ति प्रतिस्पर्धामा होइन—जवाफदेहितामा हुन्छ।
४) देशको परिस्थितिः किन निराशा बढ्दैछ?
आज नागरिकको दैनिक जीवनसँग जोडिएका केही यथार्थः
(क) बेरोजगारी र विदेश पलायन
देशमा श्रम छ, युवा छन्, क्षमता छ तर अवसर छैन ।
त्यसैले “देश बनाउँछु” भन्दा “देश छोड्छु” भन्ने निर्णय बढेको छ । युवाको सपना विमानस्थलबाट उड्दै जाँदा देशको सम्भावना पनि उड्छ।
(ख) महँगी र जीवन धान्ने दबाब
आम्दानी बढ्दैन, खर्च बढ्छ । नागरिकले राज्यलाई “सुरक्षा दिने संरचना” होइन, थप बोझ जस्तो देख्न थाल्छ ।
(ग) भ्रष्टाचार र दण्डहीनता
कानूनले सानालाई छिटो समात्छ, ठूलालाई छुन सक्दैन भन्ने अनुभूति छ। जब न्याय “कागजमा” मात्र हुन्छ, नागरिक “आफ्नै तरिका” खोज्न थाल्छ। यहीँबाट समाजमा अराजकता र असहिष्णुता जन्मिन्छ ।
५) ‘अरू माथि पुग्यो भने सहन नसक्ने’ मानसिकताः राजनीति किन यस्तो भयो?
हामीलाई लाग्छ, नेपालमा राजनीति विचारको युद्ध हो । तर धेरैजसो अवस्थामा यो असुरक्षाको युद्ध हो ।
अर्को नेता उठ्यो भने मेरो कुर्सी गयो अर्को पार्टी बलियो भयो भने मेरो पहुँच घट्यो अर्को व्यक्ति लोकप्रिय भयो भने म छायाँमा परेँ
यही असुरक्षाले राजनीतिलाई “सहकार्य” होइन, “साजिश” बनाउँछ ।
र समाजमा पनि मानिसहरू एकअर्कालाई सहयोग होइन, प्रतिस्पर्धी ठान्छन्।
यो केवल “मनोरोग” भनेर मात्र बुझ्दा अपूरो हुन्छ । यो संस्थागत असफलता बाट पैदा भएको सामूहिक मनोदशा हो।
जब अवसर सीमित हुन्छ, मानिसहरू एकअर्काको सफलतालाई खतरा ठान्छन्।
जब नियम कमजोर हुन्छ, मानिसहरू शक्ति नै न्याय हो भन्ठान्छन्। जब राज्य असफल हुन्छ, समाज आक्रामक हुन्छ।
६) भरोसा विहिन समाजको सबैभन्दा ठूलो खतराः ‘भोलि’ हराउनु
देश बिग्रँदा पनि चल्छ तर देशले आशा गुमायो भने त्यो खतरनाक हुन्छ ।
भरोसा विहिन समाजमाः
मानिस चुनावमा मत दिन्छ, तर मनले हारिसकेको हुन्छ
कानुन मान्छ, तर विश्वास गर्दैन नेता चुन्छ, तर अपेक्षा राख्दैन, देशभक्तिको नारा लगाउँछ, तर भविष्य विदेशमा खोज्छ ।
यस्तो समाजमा परिवर्तन सम्भव त हुन्छ, तर कठिन हुन्छ किनकि परिवर्तनका लागि चाहिने ऊर्जा भनेकै भरोसा हो ।
७) अब समाधान के ? भरोसा कसरी फर्किन्छ ?
भरोसा भाषणले फर्किँदैन, व्यवहारले फर्किन्छ ।
नेपालमा भरोसा फर्काउन तीनवटा आधारभूत कुरा चाहिन्छः
(क) न्यूनतम न्याय
ठूलो–सानो एउटै कानुन, एउटै कारबाही—यहीबाट भरोसा सुरु हुन्छ।
(ख) सेवा र अवसर
नागरिकले राज्यलाई “भोकमरीको साथी” देख्नुपर्छ—
काम, शिक्षा, स्वास्थ्य, सुरक्षा—कम्तीमा न्यूनतम स्तरमा।
(ग) राजनीतिक संस्कार
दलभित्र लोकतन्त्र, टिकट वितरणमा पारदर्शिता, कार्यकर्ता होइन नागरिक प्राथमिकता—
यस्ता संस्कार बिना चुनाव केवल “सत्ता बदल्ने खेल” हुन्छ।
निष्कर्षः भरोसा विहिन समाजमा लोकतन्त्र कमजोर हुभरोसा विहिन समाजः नेपालको राजनीति, चुनाव र नागरिक मनोविज्ञानको खोजमूलक चित्र
नेपालको राजनीति बुझ्न आज “दल”, “नेता” वा “चुनाव” मात्र हेरेर पुग्दैन। यसलाई बुझ्न नागरिकको मनोविज्ञान, समाजको भरोसाको संरचना, र राज्यप्रति जनताको अनुभूति पनि हेर्नुपर्छ। किनभने आजको नेपालमा समस्या केवल नेतृत्वको कमजोर क्षमता होइन—समस्या समाजमा भरोसा खस्किँदै जानु हो। जब समाजले भरोसा गुमाउँछ, तब देशले केवल सरकार होइन, दिशा पनि गुमाउँछ।
आज हामी एउटा यस्तो मोडमा छौँ जहाँ बहस “देश बनाउने भिजन” मा कम र “कसले कसलाई हरायो” भन्ने प्रतिस्पर्धामा बढी केन्द्रित देखिन्छ। राजनीतिक प्रतिस्पर्धा विचारको होइन, इगोको बनिरहेको छ। अनि नागरिकले लोकतन्त्रलाई अधिकारको उत्सव होइन, थकानको चक्र जस्तो महसुस गर्न थालेका छन्।
१) भरोसा विहिन समाज कसरी बन्छ?
भरोसा समाजको अदृश्य मेरुदण्ड हो। मानिसले न्याय पाउँछु भन्ने भरोसा, राज्यले सुन्छ भन्ने भरोसा, चुनावले केही बदल्छ भन्ने भरोसा—यी सबै मिलेर देशको स्थायित्व बनाउँछन्।
तर आज नेपालमा “भरोसा” तीन तहमा कमजोर देखिन्छः
(क) नागरिक–राज्य भरोसा टुट्दै
नागरिकले कर तिरे पनि सेवा नपाएको अनुभव गर्छ।
काम गर्न घुस चाहिने, लाइन बस्दा पनि चिनजान खोज्नुपर्ने, अस्पतालमा पैसा नभए उपचार नहुने—यी अनुभवले नागरिकलाई राज्यसँग जोड्ने सम्बन्ध कमजोर बनाउँछ।
(ख) नागरिक–नागरिक भरोसा घट्दै
समाजमा सहकार्यभन्दा शंका बढ्छ।
“उसले उक्लियो भने मलाई तल पार्छ” भन्ने मनोवृत्ति व्यापक हुँदा एकअर्काको सफलतालाई प्रेरणा होइन, खतरा ठानिन्छ। यसले सामूहिक विकासको संस्कृति बिगार्छ।
(ग) नेता–जनता सम्बन्ध ‘सम्झौता’ मात्र बनिँदै
चुनाव आउँदा नेता गाउँ पस्छन्, चुनाव सकिएपछि जनता “काम नलाग्ने मतदाता” जस्तै हुन्छन्।
जनता पनि नेताबाट “देश बनाउने” होइन, “आफ्नो काम बनाउने” अपेक्षा राख्न थाल्छन्। यसरी लोकतन्त्र दुवै पक्षको स्वार्थको बजार बन्छ।
२) नेता हुन किन गाह्रो छ? अनि किन हामी ‘नेता’ नै कमजोर छान्छौँ?
तपाईंले उठाउनुभएको प्रश्न निकै कठोर तर यथार्थ छः
“एउटा परिवारको चित्त बुझाउन नसक्ने मान्छेले कसरी जनताको चित्त बुझाउँछ?”
नेतृत्व वास्तवमै सजिलो होइन। एउटा नेता हुनः
हजारौँ असन्तुष्टलाई सुन्नु पर्छ
निर्णय गर्दा कसैलाई खुसी, कसैलाई दुःखी बनाउनैपर्छ
आलोचना सहनु पर्छ
नतिजा दिनु पर्छ
र सबैभन्दा कठिन—आफ्नै पार्टीभित्रका स्वार्थहरू नियन्त्रण गर्नु पर्छ
तर नेपालको समस्या “नेता हुन गाह्रो” मात्र होइन। समस्या के हो भने राजनीति नेतृत्वको सेवा होइन, अवसरको सिँढी बनिरहेको छ। त्यसैले धेरैजसो नेता राष्ट्रको जिम्मेवारीभन्दा सत्ता टिकाउने रणनीतिमा केन्द्रित हुन्छन्।
अनि हामी नागरिक पनि कहिलेकाहीँ “योग्य” भन्दा “हाम्रो” खोज्छौँ—
जात, क्षेत्र, नाता, पहुँच, समूह—यिनले भोटलाई विचारभन्दा पहिचानमा बाँधिदिन्छ।
यसरी नेता कमजोर मात्र हुँदैनन्—कमजोर बनाइन्छन्।
३) वर्तमान चुनावः प्रतिस्पर्धा विचारको कि बदला–भावको?
नेपालको चुनावको दृश्य हेर्दा यस्तो लाग्छः
भिजनभन्दा प्रचार ठूलो
नीति भन्दा नारा शक्तिशाली
बहस भन्दा व्यक्तिगत हमला लोकप्रिय
जनताको मुद्दा भन्दा दलको अस्तित्व मुख्य
राजनीति “देशको योजना” होइन, “कसले कसलाई हराउने” मा सीमित हुँदा चुनाव जनताको भविष्य होइन, नेताको प्रतिष्ठाको युद्ध बन्छ।
त्यसैले आज चुनावमा “म जितेपछि के गर्छु?” भन्दा
“उसलाई हराउँछु” भन्ने भाषा धेरै सुनिन्छ।
यो लोकतन्त्रको लागि खतरनाक संकेत हो, किनकि लोकतन्त्रको शक्ति प्रतिस्पर्धामा होइन—जवाफदेहितामा हुन्छ।
४) देशको परिस्थितिः किन निराशा बढ्दैछ?
आज नागरिकको दैनिक जीवनसँग जोडिएका केही यथार्थः
(क) बेरोजगारी र विदेश पलायन
देशमा श्रम छ, युवा छन्, क्षमता छ—तर अवसर छैन।
त्यसैले “देश बनाउँछु” भन्दा “देश छोड्छु” भन्ने निर्णय बढेको छ।
युवाको सपना विमानस्थलबाट उड्दै जाँदा देशको सम्भावना पनि उड्छ।
(ख) महँगी र जीवन धान्ने दबाब
आम्दानी बढ्दैन, खर्च बढ्छ।
नागरिकले राज्यलाई “सुरक्षा दिने संरचना” होइन, थप बोझ जस्तो देख्न थाल्छ।
(ग) भ्रष्टाचार र दण्डहीनता
कानूनले सानालाई छिटो समात्छ, ठूलालाई छुन सक्दैन भन्ने अनुभूति छ।
जब न्याय “कागजमा” मात्र हुन्छ, नागरिक “आफ्नै तरिका” खोज्न थाल्छ।
यहीँबाट समाजमा अराजकता र असहिष्णुता जन्मिन्छ।
५) ‘अरू माथि पुग्यो भने सहन नसक्ने’ मानसिकताः राजनीति किन यस्तो भयो?
हामीलाई लाग्छ, नेपालमा राजनीति विचारको युद्ध हो।
तर धेरैजसो अवस्थामा यो असुरक्षाको युद्ध हो।
अर्को नेता उठ्यो भने मेरो कुर्सी गयो
अर्को पार्टी बलियो भयो भने मेरो पहुँच घट्यो
अर्को व्यक्ति लोकप्रिय भयो भने म छायाँमा परेँ
यही असुरक्षाले राजनीतिलाई “सहकार्य” होइन, “साजिश” बनाउँछ।
र समाजमा पनि मानिसहरू एकअर्कालाई सहयोग होइन, प्रतिस्पर्धी ठान्छन्।
यो केवल “मनोरोग” भनेर मात्र बुझ्दा अपूरो हुन्छ।
यो संस्थागत असफलता बाट पैदा भएको सामूहिक मनोदशा हो।
जब अवसर सीमित हुन्छ, मानिसहरू एकअर्काको सफलतालाई खतरा ठान्छन्।
जब नियम कमजोर हुन्छ, मानिसहरू शक्ति नै न्याय हो भन्ठान्छन्।
जब राज्य असफल हुन्छ, समाज आक्रामक हुन्छ।
६) भरोसा विहिन समाजको सबैभन्दा ठूलो खतराः ‘भोलि’ हराउनु
देश बिग्रँदा पनि चल्छ तर देशले आशा गुमायो भने त्यो खतरनाक हुन्छ ।
भरोसा विहिन समाजमाः मानिस चुनावमा मत दिन्छ, तर मनले हारिसकेको हुन्छ । कानुन मान्छ, तर विश्वास गर्दैन । नेता चुन्छ, तर अपेक्षा राख्दैन । देशभक्तिको नारा लगाउँछ, तर भविष्य विदेशमा खोज्छ । यस्तो समाजमा परिवर्तन सम्भव त हुन्छ, तर कठिन हुन्छ—किनकि परिवर्तनका लागि चाहिने ऊर्जा भनेकै भरोसा हो ।
७) अब समाधान के? भरोसा कसरी फर्किन्छ?
भरोसा भाषणले फर्किँदैन, व्यवहारले फर्किन्छ।
नेपालमा भरोसा फर्काउन तीनवटा आधारभूत कुरा चाहिन्छः
(क) न्यूनतम न्याय
ठूलो–सानो एउटै कानुन, एउटै कारबाही—यहीबाट भरोसा सुरु हुन्छ।
(ख) सेवा र अवसर
नागरिकले राज्यलाई “भोकमरीको साथी” देख्नुपर्छ—
काम, शिक्षा, स्वास्थ्य, सुरक्षा—कम्तीमा न्यूनतम स्तरमा।
(ग) राजनीतिक संस्कार
दलभित्र लोकतन्त्र, टिकट वितरणमा पारदर्शिता, कार्यकर्ता होइन नागरिक प्राथमिकता—
यस्ता संस्कार बिना चुनाव केवल “सत्ता बदल्ने खेल” हुन्छ।
निष्कर्षः भरोसा विहिन समाजमा लोकतन्त्र कमजोर हुँदै जान्छ ।
आज नेपालको समस्या केवल नेता खराब हुनु होइन।
समस्या के हो भनेः
जनता निराश छन्
नेता असुरक्षित छन्
दलहरू स्वार्थमा छन्
र राज्य प्रणाली कमजोर छ
यही कारणले चुनाव “उत्सव” होइन, रिसको मतदान बन्न थालेको छ।
तर अझै ढिलो भएको छैन।
भरोसा एकैचोटि फर्किँदैन, तर साना–साना न्याय, साना–साना सुधार, साना–साना इमानदार परिणाम ले समाज फेरिन्छ।
नेपालले अब एउटा कुरा रोज्नैपर्छ प्रतिस्पर्धाको राजनीति कि परिणामको राजनीति?
किनकि भरोसा बिना देश चल्न सक्छ, तर देश बन्दै जान सक्दैन । आज नेपालको समस्या केवल नेता खराब हुनु होइन।
समस्या के हो भनेः जनता निराश छन् । नेता असुरक्षित छन् । दलहरू स्वार्थमा छन् र राज्य प्रणाली कमजोर छ ।
यही कारणले चुनाव “उत्सव” होइन, रिसको मतदान बन्न थालेको छ। तर अझै समय छ ।
भरोसा एकैचोटि फर्किँदैन, तर साना–साना न्याय, साना–साना सुधार, साना–साना इमानदार परिणाम ले समाज फेरिन समय लाग्दैन ।
