पोषराज पौडेल
नेपाल कृषिप्रधान देश हो। यहाँको हावापानी, भौगोलिक विविधता र प्राकृतिक स्रोतले कृषि तथा कृषि–आधारित उद्योगका लागि ठूलो सम्भावना बोकेको छ। तर विडम्बना, हामीले अझै पनि आफ्ना प्राकृतिक स्रोतको पर्याप्त उपयोग गर्न सकेका छैनौं।
पछिल्लो समय गण्डकी प्रदेश सभाले गाँजा खेतीको नियमन तथा व्यवस्थापनसम्बन्धी विधेयक पारित गरेसँगै औद्योगिक गाँजाको उत्पादन र प्रयोगबारे नयाँ बहस सुरु भएको छ। यो केवल एउटा कानुनी निर्णय मात्र होइन, नेपालको कृषि, उद्योग, रोजगारी र निर्यात व्यापारलाई नयाँ दिशातर्फ लैजान सक्ने महत्वपूर्ण अवसर पनि हो।
गाँजा भन्ने शब्द सुन्नासाथ धेरै मानिसको मनमा लागूऔषधको धारणा आउँछ। तर संसारभर औद्योगिक प्रयोजनका लागि उत्पादन गरिने हेम्प र लागूऔषधका रूपमा प्रयोग हुने गाँजा फरक उद्देश्य र फरक नियमन अन्तर्गत उत्पादन गरिन्छ। औद्योगिक हेम्पबाट प्राप्त हुने रेसा, बीउ र अन्य भागहरू कपडा, कागज, निर्माण सामग्री, जैविक प्लास्टिक, सौन्दर्य सामग्री, खाद्य पदार्थ र अन्य औद्योगिक उत्पादनमा प्रयोग गरिन्छ।
आज विश्वका अमेरिका, क्यानडा, चीन, फ्रान्स, जर्मनी, इटाली, अस्ट्रेलिया लगायत धेरै देशले हेम्प उद्योगलाई दिगो अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण आधारका रूपमा विकास गरिरहेका छन्। विश्व बजारमा वातावरणमैत्री तथा प्राकृतिक रेसाबाट बनेका कपडाको माग तीव्र गतिमा बढिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा नेपालले पनि आफ्नो प्राकृतिक सम्भावनालाई उपयोग गर्दै नयाँ उद्योग विकास गर्न सक्ने अवस्था सिर्जना भएको छ।
कपडा उद्योगका लागि किन महत्वपूर्ण छ हेम्प ?
नेपालको कपडा उद्योग अझै पनि अधिकांश कच्चा पदार्थ आयातमा निर्भर छ। यदि देशमै हेम्प उत्पादन, प्रशोधन र वस्त्र निर्माणको उद्योग स्थापना गर्न सकियो भने यसले आयात प्रतिस्थापन मात्र होइन, निर्यातको ढोका पनि खोल्न सक्छ।
हेम्पबाट बनेका कपडाका विशेषता अत्यन्त आकर्षक छन्। यस्ता कपडा बलिया, लामो समय टिक्ने, वातावरणमैत्री, कम पानी प्रयोग हुने, ब्याक्टेरिया प्रतिरोधी तथा गर्मीमा चिसो र जाडोमा न्यानो महसुस गराउने हुन्छन्। त्यसैले विश्वका धेरै फेसन ब्रान्डहरूले अहिले हेम्प आधारित कपडालाई प्राथमिकता दिन थालेका छन्।
नेपालमा पनि सुटिङ, सर्टिङ, ब्लेजर, युनिफर्म, फेसन पोसाक, ब्याग, टोपी, जुत्ता लगायतका उत्पादनमा हेम्पको प्रयोग गर्न सकिने प्रशस्त सम्भावना छ। यसले नेपाली कपडा उद्योगलाई अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धामा उभिन सहयोग पुर्याउन सक्छ।
किसानदेखि उद्योगसम्म सबैलाई लाभ
हेम्प उद्योगको विकासले किसान, उद्योगी, व्यवसायी, प्राविधिक, डिजाइनर तथा युवा उद्यमी सबैलाई प्रत्यक्ष लाभ पुर्याउन सक्छ। ग्रामीण क्षेत्रमा रोजगारी सिर्जना हुनेछ, स्थानीय उत्पादनले मूल्य पाउनेछ, प्रशोधन उद्योग स्थापना हुनेछन् र निर्यातमार्फत विदेशी मुद्रा आर्जन गर्ने अवसर बढ्नेछ।
नेपालका धेरै युवा रोजगारीका लागि विदेशिन बाध्य भइरहेका छन्। यदि यस्ता कृषि–आधारित उद्योगहरू विकास गर्न सकियो भने स्वदेशमै सम्मानजनक रोजगारी सिर्जना गर्न सकिन्छ।
आवश्यक छ स्पष्ट नीति र जिम्मेवार कार्यान्वयन
औद्योगिक गाँजाको सम्भावना जति ठूलो छ, त्यति नै जिम्मेवार नियमन पनि आवश्यक छ। खेती, प्रशोधन, ढुवानी, बिक्री तथा प्रयोगका लागि स्पष्ट कानुनी व्यवस्था, प्रभावकारी अनुगमन, अनुसन्धान तथा प्राविधिक सहयोग अपरिहार्य हुन्छ।
यससँगै औद्योगिक प्रयोजनका लागि प्रयोग हुने हेम्प र लागूऔषधका रूपमा प्रयोग हुने गाँजाबीचको कानुनी तथा वैज्ञानिक भिन्नता नागरिकलाई स्पष्ट रूपमा बुझाउनु पनि आवश्यक छ। यसले गलत धारणा हटाउन र उद्योगप्रति विश्वास बढाउन मद्दत गर्नेछ।
‘मेड इन नेपाल’लाई विश्व बजारमा
आज विश्व बजारमा दीगो फेशन अर्थात् वातावरणमैत्री कपडाको माग दिनप्रतिदिन बढिरहेको छ। यदि नेपालले समयमै हेम्प टेक्सटाइल उद्योगमा लगानी गर्न सक्यो भने मेड इन नेपाल ब्रान्डलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा नयाँ पहिचान दिलाउन सकिनेछ।
हिमाली प्राकृतिक स्रोत, नेपाली डिजाइन, दक्ष जनशक्ति र हेम्पको संयोजनले नेपाललाई दक्षिण एसियाकै महत्वपूर्ण प्राकृतिक कपडा उत्पादन केन्द्रका रूपमा स्थापित गर्न सक्ने सम्भावना छ।
निष्कर्ष:
गण्डकी प्रदेशबाट सुरु भएको औद्योगिक गाँजा नियमनको पहललाई केवल एउटा कानुनी परिवर्तनका रूपमा मात्र हेर्नु हुँदैन। यो नेपालको कृषि, उद्योग, वातावरण संरक्षण, रोजगारी र आर्थिक समृद्धिको नयाँ अवसर पनि हो। सही नीति, प्रभावकारी कार्यान्वयन, अनुसन्धान र निजी क्षेत्रको सक्रिय सहभागिताबाट हेम्प उद्योगलाई राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण आधार बनाउन सकिन्छ।
कृषि र उद्योगलाई जोड्ने, आयात घटाउने, निर्यात बढाउने र स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना गर्ने लक्ष्य पूरा गर्न औद्योगिक हेम्प महत्वपूर्ण माध्यम बन्न सक्छ। अब आवश्यक छ—दूरदर्शी सोच, वैज्ञानिक नीति र सरकार, निजी क्षेत्र तथा किसानबीचको सहकार्य। यदि यी पक्षमा सफल हुन सकियो भने भविष्यमा नेपाल प्राकृतिक र वातावरणमैत्री कपडा उत्पादनमा विश्वसामु नयाँ पहिचान बनाउन सक्षम हुनेछ।
पौडेल कपडा व्यवसायी तथा उद्यमी हुन्
