इजरायली र अमेरिकी मिसाइल आक्रमणपछि इरानले इजरायल र अमेरिकी सैन्य आधार इलाका (बेस) रहेका खाडी मुलुकहरूमा प्रहार गरेको छ। इरानको यो जवाफी हमलामा कुन हतियारको शक्ति छ?
शनिबार अमेरिका र इजरायलले इरानमा गरेको संयुक्त आक्रमणमा सर्वोच्च नेता आयतोल्लाह अली खामेनी र धेरै वरिष्ठ अधिकारीहरूको मृत्यु भएपछि तेहरानले तुरुन्तै प्रतिक्रिया जनाएको छ। इरानले आफ्नो प्रतिशोधको निशाना इजरायल र अमेरिकी सेना रहेका खाडी मुलुकहरू सहित यस क्षेत्रका अमेरिकी सैन्य अखडाहरूलाई बनाएको बताएको छ।
यो सुरुवाती सैन्य आदानप्रदानले क्षेत्रीय राजधानीहरू र विश्वव्यापी बजारका लागि एउटा मुख्य प्रश्न खडा गरेको छ: के यो पालैपालो गरिने आक्रमणको चक्रमा मात्र सीमित रहनेछ, वा इरानको मिसाइल पहुँच, सहयोगी शक्तिहरू र ढुवानी तथा ऊर्जा पूर्वाधारमाथिको दबाबका कारण यो एउटा लामो युद्धमा परिणत हुनेछ?
यसको मुख्य केन्द्रमा इरानको मिसाइल भण्डार र अमेरिका तथा अन्य पक्षलाई क्षति पुर्याउन सक्ने अन्य सैन्य उपकरणहरू रहेका छन्।
यसपटक किन फरक देखिएको छ? सन् २०२५ को जुन महिनामा अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि गरेको १२ दिने युद्धको तुलनामा, खामेनीको हत्याले तेहरानलाई यो लडाइँ ‘इस्लामिक गणतन्त्र’ को अस्तित्व रक्षाको लडाइँ हो भन्ने विश्वास दिलाएको देखिन्छ।
तेहरानको बुझाइमा, यदि अहिले बदला लिन ढिलाइ गरियो वा संयमता अपनाइयो भने त्यसलाई कमजोरीको रूपमा हेरिनेछ र यसले थप आक्रमणहरूलाई निम्तो दिनेछ। आइतबार इरानी राष्ट्रपति मसुद पेजेस्कियानले खामेनी र अन्य अधिकारीहरूको हत्याको बदला लिनु देशको “कर्तव्य र वैध अधिकार” भएको बताएका छन्।
तर इरानले कुन-कुन माध्यमबाट त्यो “बदला” लिइरहेको छ त?
इरानको मिसाइल रणनीति: भण्डार, पहुँच र योजना
इरानको मिसाइल शक्ति उसको युद्ध रणनीति र सन्देश प्रवाहको केन्द्रमा छ। रक्षा विश्लेषकहरू यसलाई मध्यपूर्वको सबैभन्दा ठूलो र विविध मिसाइल भण्डार मान्छन्, जसमा ब्यालिस्टिक र क्रुज मिसाइलहरू समावेश छन्। आधुनिक वायुसेनाको अभावमा पनि यी मिसाइलहरूले तेहरानलाई टाढासम्म प्रहार गर्ने क्षमता प्रदान गरेका छन्।
इरानी अधिकारीहरूले मिसाइल कार्यक्रमलाई आफ्नो देशको रक्षाको मेरुदण्ड मान्छन्। इरानका सबैभन्दा लामो दूरीका ब्यालिस्टिक मिसाइलहरूले २,००० देखि २,५०० किलोमिटरसम्म प्रहार गर्न सक्छन्। यसको अर्थ यी मिसाइलहरू इजरायल र खाडी क्षेत्रका सबै अमेरिकी सैन्य आधारहरूसम्म पुग्न सक्छन्— तर केही अमेरिकी दाबीहरूको विपरीत, यी मिसाइलहरू अमेरिकासम्म पुग्ने क्षमताका भने छैनन्।
छोटो दूरीका मिसाइलहरू: ‘पहिलो प्रहार’ छोटो दूरीका ब्यालिस्टिक मिसाइलहरू (करिब १५०-८०० किमी) नजिकका सैन्य लक्ष्यहरू र छिटो आक्रमणका लागि बनाइएका हुन्। यसमा ‘फतेह’ भेरियन्टका जोल्फगार, कियाम-१ र पुराना शाहब-१ र २ मिसाइलहरू मुख्य छन्। इरानले सन् २०२० मा जनरल कासिम सुलेमानीको हत्यापछि इराकको अमेरिकी बेसमा यस्तै मिसाइलहरू प्रहार गरेको थियो।
मध्यम दूरीका मिसाइलहरू: क्षेत्रीय समीकरण बदल्दै १,५०० देखि २,००० किलोमिटर दूरीका मध्यम दूरीका मिसाइलहरूले इरानलाई टाढासम्म प्रहार गर्ने क्षमता दिन्छन्। शाहब-३, इमाद, कद्र-१, खोर्रामशहर र सेज्जिल जस्ता प्रणालीहरूले इजरायलका साथै कतार, बहराइन, कुवेत, साउदी अरब र संयुक्त अरब इमिरेट्समा रहेका अमेरिकी सुविधाहरूलाई निशानामा राख्न सक्छन्। ‘सेज्जिल’ मिसाइल ठोस इन्धनमा आधारित भएकाले यसलाई तरल इन्धनको तुलनामा निकै छिटो प्रहार गर्न सकिन्छ।
क्रुज मिसाइल र ड्रोन: जमिन सतह नजिकै उड्ने समस्या क्रुज मिसाइलहरू जमिनको सतहभन्दा कम उचाइमा उड्ने हुनाले यिनलाई राडारले पत्ता लगाउन गाह्रो हुन्छ। इरानसँग सुमार, या-अली, कुड्स, हुवेइजेह जस्ता क्रुज मिसाइलहरू छन्। यसबाहेक, ड्रोनहरू मिसाइलभन्दा ढिलो भए पनि सस्तो हुने र ठूलो संख्यामा प्रहार गर्दा शत्रुको वायु रक्षा प्रणालीलाई अलमल्याउन र कमजोर बनाउन प्रभावकारी हुन्छन्।
भूमिगत ‘मिसाइल सहर’: आक्रमणबाट जोगिने उपाय इरानले वर्षौंदेखि आफ्ना मिसाइलहरू भूमिगत सुरुङहरू र गोप्य आधारहरूमा लुकाएर राखेको छ, जसलाई ‘मिसाइल सहर’ भनिन्छ। यसको अर्थ, यदि शत्रुले पहिलो चरणमा ठूलो आक्रमण गरे पनि इरानको जवाफी प्रहार गर्ने क्षमता सुरक्षित रहन्छ।
हर्मुज जलडमरुमध्य (Strait of Hormuz): व्यापारिक अवरोध विश्वको ठूलो हिस्सा तेल र ग्यास ढुवानी हुने हर्मुज जलडमरुमध्य इरानका लागि विश्व बजार हल्लाउने सजिलो माध्यम हो। इरानले एन्टी-शिप मिसाइल, समुद्री माइन र ड्रोनको प्रयोग गरेर व्यापारिक जहाजहरूलाई अवरोध पुर्याउन सक्छ। डेनिस ढुवानी समूह ‘मर्सक’ (Maersk) ले यस क्षेत्रबाट हुने आफ्ना सबै जहाज आवतजावत बन्द गरिसकेको छ।
खाडीमा अमेरिकी सेना: थप शक्ति, थप लक्ष्य वाशिङ्गटनले यस क्षेत्रमा आफ्नो ठूलो जल र वायु सैन्य शक्ति परिचालन गरेको छ। यसले अमेरिकाको प्रहार गर्ने क्षमता बढाए पनि इरानका लागि सम्भावित लक्ष्यहरूको संख्या पनि बढाएको छ। विश्लेषकहरूका अनुसार केही ठाउँमा मात्र रक्षा प्रणाली भेदन गर्न सके पनि त्यसले अमेरिकामाथि राजनीतिक दबाब सिर्जना गर्नेछ।
तेहरानको सन्देश: यो ‘सीमित’ युद्ध हुने छैन इरानी अधिकारीहरूले चेतावनी दिएका छन् कि इरानी भूमिमा हुने कुनै पनि आक्रमणलाई पूर्ण युद्धको रूपमा लिइनेछ। यो द्वन्द्व लेबनानको हिजबुल्लाह र येमेनका हुथी विद्रोहीहरूमार्फत अझ फैलिन सक्ने संकेत देखिएको छ, जसले खामेनीको हत्याको कडा निन्दा गरेका छन्।
